Các đại biểu và lãnh đạo huyện Văn Bàn dự lễ hội và dâng hương

      Thời Hậu Lê, niên hiệu Cảnh Hưng giai đoạn 1740 - 1786 khắp Phủ Quy Hóa gồm châu Thùy Vĩ và Châu Văn Bàn luôn bị giặc phương Bắc quấy phá  giết hại dân lành, đời sống nhân dân cùng cực. Trong bút tích "Hưng hóa xứ Phong Thổ Lục" của Hoàng Bình năm 1778 có ghi rõ: "Tướng giặc phương Bắc là Trần Chú Toòng cho quân đến đánh phá Thùy Vỹ chiếm Quy Hóa"..."Khắp vùng loạn lạc, dân cư điêu tàn, ruộng đất bỏ hoang, dịch bệnh hoành hành". Trước tình cảnh đó Triều đình đã cử danh tướng có tài Nguyễn Hoàng Bảy lên trấn ải biên cương bảo vệ cuộc sống bình an cho dân chúng.       Cùng lúc đó bà Nguyễn Hoàng Bà Xa con gái của tướng Hoàng Bảy, Bà đã cùng cha tập hợp, chiêu dụ các thổ ty, tộc trưởng người Dao, người Thổ, người Nùng áo xanh tập hợp dân chúng trong vùng cùng nhau khai quặng, khẩn điển xây dựng vùng quê giầu đẹp, trù phú, đời sống dân sinh được bình an và tập hợp quân sỹ cùng nhau tập luyện, rèn đúc khí giới, dự trữ lương thực để đánh đuổi giặc ngoại xâm giữ lại sự thanh bình cho dân chúng trong vùng. Trong lần đụng độ với giặc phương Bắc Ông Hoàng Bảy đã hy sinh. Tưởng nhớ công ơn Ông, nhân dân Châu Văn Bàn đã đựng Đến thờ Ông Hoàng Bảy tọa tại xã Bảo Hà bên tả ngạn Sông Hồng, xã Bảo Hà thuộc địa giới Châu Văn Bàn và cũng là thủ phủ của Châu Văn Bàn thời đó. Năm 1965 Nhà nước ta đã tách xã Bảo Hà và một số xã thuộc Châu Văn Bàn và Châu Lục Yên thành lập Huyện Bảo Yên, do vậy Đền Ông hiện nay thuộc Huyện Bảo Yên quản lý. Danh tiếng và công lao của Tướng Hoàng Bảy, Vua Thiệu Trị thuộc Triều Nguyễn đã cấp sắc phong cho Ông là "Thần vệ quốc". Khi Bà Nguyễn Hoàng Bà Xa mất nhân dân Văn Bàn nhớ công ơn đã dựng đền thờ bên Hữu ngạn sông Hồng tọa tại thôn Tân An 2 vị trí Đền hiện nay.

      Hằng năm, nhân dân chọn ngày 17 tháng Giêng ngày kỵ của Bà tổ chức Lễ hội, để nhân dân và khách hành hương thập phương đến dâng hương tưởng nhớ công ơn Bà.

     Trong đạo sắc phong của Nhà Vua Triều Nguyễn ngày 25 tháng 7 năm Khải Định thứ 9 còn lưu giữ lại, được dịch là:

"Sắc ban cho xã Tân An, Châu Văn Bàn tỉnh Yên Bái, phụng sự Thượng Ngàn Công chúa tôn thần tên là Chúa Thượng ngàn có công bảo hộ đất nước che chở cho dân, khi cầu linh ứng, ngay thẳng.

Nhân dịp Trẫm vào dịp tứ tuần đại khánh ban cho chiếu chỉ viết vào sổ vàng phong làm: trang rực bảo thượng đẳng thần chuẩn cho việc phụng thờ để bảo vệ nhân dân lành ta"

      Như vậy đền cô Tân An là một di sản văn hóa được triều chính Nhà Nguyễn ban sắc phong công nhận. Năm 1971 trong trận lũ lớn Đền Cô đã bị nước cuốn trôi. Từ ý nghĩa, giá trị lịch sử, văn hóa của Đền Cô Tân An, chiểu theo nguyện vọng của nhân dân và phát huy truyền thống uống nước nhớ nguồn.  UBND tỉnh Lào Cai đã Quyết định số 655/QĐ-UBND ngày 19 tháng 3 năm 2010 Công nhận Đền Cô Tân An là di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh. Nay đang hoàn thiện hỗ sơ đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp Bằng công nhận di tích lịch sử, văn hóa  cấp Quốc gia. Được nhà nước đầu tư và phối hợp với sự phúng tiến của nhân dân, của khách hành hương thập phương, Đền Cô đã được khôi phục lại tọa đúng vị trí nguyên gốc ngày xưa, Đền được xây dựng ngày một khang trang.

      Hằng năm, cứ đến ngày 17 tháng Giêng lễ hội Đền Cô lại được nhân dân các dân tộc trong xã tổ chức và khách hành hương thập phương đến dự lễ. Trong buổi lễ một nghi thức không thể thiếu được, đã trở thành nghi thức truyền thống bao đời nay để lại đó là nghi thức kiệu rước Cô sang đón Ông Hoàng Bảy từ Đền Bảo Hà sang  Đền Cô và sau khi hành lễ xong nhân dân lại kiệu rước Cô đưa Ông trở về Đền Bảo Hà. Ngày lễ chính Đền Bảo Hà 17/7 là ngày giỗ Ông Hoàng Bảy vì là mối quan hệ cha con, nhân dân đã kiệu rước Cô sang Đền Ông Bảy từ chiều hôm trước và sau khi hành lễ giỗ Ông xong nhân dân rước Cô trở lại Đền;

      Sắc ban của Vua triều Nguyễn, tên gọi của Đền, nghi thức lễ, bài trí trong Đền mang tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn. Lời tương truyền thì vị Thánh được thờ trong Đền có lai lịch gốc, có tên tuổi, xác định rõ con gái Ông Hoàng Bảy nên đã có nghi thức kiệu đón rước Ông Hoàng Bảy trong ngày lễ chính hoặc rước Cô sang chịu giỗ Ông Hoàng Bảy. Phải chăng thấy được đức độ cao linh lòng thương yêu dân chúng, bảo hộ đất nước, che chở cho dân lành, nhân dân đã tôn thờ, hành lễ thờ Bà bằng văn hóa thờ Công chúa Thượng Ngàn, từ đó di tích có tên Đền Cô.

    Đền Cô Tân An trong mỗi năm có các ngày lễ chính:

+ Lễ đầu năm ngày 10 tháng Giêng đánh dấu sự thay đổi của một năm;

+ Lễ hội vào 17 tháng Giêng ngày húy của Cô;

+ Lễ vào Hè ngày 10 tháng 4 âm lịch;

+ Lễ ra Hè tiến hành vào ngày mồng  2 tháng 7 âm lịch;

+ Lễ cuối năm tổ  chức vào ngày mồng 2 tháng chạp, đây  là ngày lễ với nghi thức lễ tổ chức trang trọng, người đi lễ cầu phúc cho bản thân, gia đình, cầu tài cầu lộc, cầu cho mưa thuận gió hòa mùa màng bội thu trong năm mới, cũng như văn hóa nghi lễ thờ cúng tại các Đền Cô khác;

+ Ngoài ra Đền Cô còn Lễ vọng quan Trần Triều vào ngày 20 tháng 8;  lễ vọng ngày giỗ quan Tam Phủ 24/4; lễ vọng ngày giỗ quan Tuần Tranh 25/5.

     Như vậy Đền Cô Tân An và Đền Ông Hoàng Bảy Bảo Hà từ tương truyền và những nghi thức hành lễ truyền thống cho thấy hai Đền có mối quan hệ mật thiết, cùng nằm trong một quần thể, cùng một loại hình di tích và là mắt xích trong hệ thống đền thờ thuộc văn hóa tâm linh Việt Nam.

Tạ Minh Khuê

Trưởng phòng Phòng Văn hóa và Thông tin